توبه چیست ؟
توبه در لغت به معنای رجوع و بازگشت است .
توبه در اصطلاح دینی باز گشت واقعی عبد گنه کار از مسیر اشتباه به سوی خداوند است ، به گونه ای که با این برگشت تمام چیزهایی که به او منسوب است ، تغییر اساسی خواهد کرد ، فکر و اخلاق و رفتار و اموال و دوستان او و……..
حقیقت توبه :
عبارتند از بریدن نفس از تعلق به ماده و نفی علاقه و گرایش به عالم اجسام ، به طوری که این عمل برایش ملکه گردد ، و به سرای تطهیر و همراهی با قدسیان وصول یابد . و بدین ورطه حجاب و بعد ، به سبب التفات به معقولات و تعلق به مجردات ، به کنار رود ، چه دوری از یکی از این دو روی ، موجب نزدیکی به روی دیگر است ، و از این رو ، حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند :
الدنیا و الآخرة ککفتی میزان ایهما رجحت ، نقصت الاخری .
یعنی دنیا و آخرت مانند دو کفه ترازویند که هرکدام سنگینی یابد ، دیگری سبک شود .
یا به قول حکما : دنیا و آخرت به مانند دو هوویند که انس گرفتن با هرکدام موجب بیزاری دیگری و از دیگریست .
جان کلام در حقیقت توبه عبارتند از ترجیح واقعی آخرت بر دنیاست .

لذا رسول خدا صلی الله علیه فرموده اند :
الدنیا محرمة علی اهل الآخرة و الآخرة محرمة علی اهل الدنیا و هما معاَ محرمتان علی اهل الله . ( جامع صغیر ، ج۲ص۱۶) .
یعنی : دنیا بر اهل آخرت و آخرت بر اهل دنیا و دنیا و آخرت بر اهل الله حرام است .
( الاوبة الی التوبة من الحوبة – حضرت آیت الله حسن زاده آملی حفظه الله )

کیفیت توبه :
توبه می بایست به کیفیت نصوح باشد یعنی کامل و دائمی و غیر قابل برگشت باشد ، توبه ای که توبه کننده در راه خیر و صلاح خویش قدم گذارد و موجب عبرت دیگران شود .
در ویژگی توبه نصوح حضرات اهل بیت صلوات الله علیهم اجمعین فرموده اند :

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند :
ألتوبة الّنصوح الندم علی الذنب : حین یفرط منک فتستغفر الله تعالی ثمّ لما تعود الیه ابداَ .
توبه نصوح ، پشیمانی از گناه است که وقتی گناه از تو سر زد از خدا آمرزش طلبی و دیگر هرگز مرتکب آن نشوی .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند :
أن یتوب التّائب ، ثم لایرجع فی ذنب ، کما لایعود اللّبن الی الضّرع .
اینکه توبه کننده توبه کند سپس به طرف گناه برنگردد آنگونه که شیر به پستان برنمیگردد .

امام موسی بن جعفر سلام الله علیه فرمودند :
ان یتوب العبد ثمّ لایرجع فیه .
اینکه عبد توبه کند سپس رجوع نکند در معصیت .

امام صادق علیه السلام فرمودند :
هو ان یتوب الرجل من ذنب و ینوی ان لایعود الیه ابداَ .
توبه نصوح آنست که مرد از گناه خود توبه می کند و نیت می کند که ابدا به طرف گناه بر نگردد .

خواص توبه نصوح :
۱ – پاکسازی و طهارت کامل روح :
قال النبی صلی الله علیه و آله :
التائب من الذنب کمن لاذنب له .
توبه کننده از گناه مانند کسیست که اصلا گناه نکرده است .

۲- همگونسازی باطن با ظاهر :
امام حسن عسگری سلام الله علیه :
أن یکون الباطن کالظاهر و افضل من ذلک .
باطن با ظاهر یکسان می شود بلکه بهتر از ظاهر .

زبان توبه :
عبد گنه کار با زبان دعا و طلب مغفرت از خداوند تبارک و تعالی درخواست عفو و بخشش می نماید و بدین گونه است که ذکر شریف استغفار در لسان روایت به عنوان ذکر نجات بخش و ضروری ترین دعای فردی و جمعی سهم به سزایی در تطهیر و تهذیب نفوس و رشد و کمال معنوی انسان ایفا می نماید ، که در اهمیت این ذکر گفتنی های بسیار است .

ارکان ذکر شریف استغفار :
۱ – اعتراف نامه : استغفر الله ( ربی ) . خداوندا به خطای خود اعتراف می نمایم و از محضر با عظمتت در خواست مغفرت و آمرزش دارم .

۲ – عهد نامه : و اتوب الیه . و خدایا در پیشگاه با جلالت تو عهد قلبی و عملی می بندم که به سویت برگردم و دیگر سراغ گناه و نافرمانی تو نروم .

مراحل توبه:
- پشیمانی (النـَّدمُ توبة)
- تصمیم جدی برای ترک گناه (عزم)
- بازگشت به سوی خدا و عذر خواهی وطلب مغفرت از خدای غفور(استغفر الله ربی واتوب الیه)

- اگر حقی از خدا یا مردم در گناه ضایع شده باید جبران شود.(مثلا:خیانت در امانت ,حق مردم و ترک نماز ,حق خدا)

- اصلاح برنامه زندگی

- عدم تکرار خاطرات گناه و عدم تکرار سرزنش خود (التائب من الذنب کمن لا ذنب له)

- اطمینان کامل به رحمت بی انتها و مغفرت بی نهایت خداوند غفور رحیم برای همیشه.

تلقی بیشتر مردم از توبه و اصلاح رفتار این است که تنها در یک شرایط ویژه‌ی عاطفی، احساسی و معجزه‌گونه می شود توبه کرد و پس از آن فورا به مرتبه عصمت! می رسند.

یعنی اگر از یک گناه کبیره توبه می کنند، در مقابل تمام گناهان و خطاهای ریز و درشت مصونیت پیدا می کنند.

هر چند تعریف قرآن و اهل بیت (ع) از توبه با این تلقی نادرست بسیار متفاوت است و فاصله دارد ولی این نگاه نادرست وجود دارد و مانع بازگشت خیلی ها می شود.

با این باور نادرست، پس از توبه، سطح انتظار فرد ازخودش به شدت افزایش پیدا کرده و با کوچک ترین گناه، آرامش و اطمینان خود را از دست داده و خود را سرزنش می کند و “اعتماد به نفس” و “عزت نفس”خود را از دست می دهد و عدم موفقیت خود در توبه را (با تلقی اشتباه) ناشی از عدم توجه و عنایت خداوند و روسیاهی و بدشانسی خود می داند و خود را “مردود همیشگی” درگاه الهی می داند و آدمی در این حال ، سخت طعمه‌ی شیطان می شود.
این باور غلط انسان را از خداوند و رحمت الهی دور می گرداند و به حالت یأس و ناامیدی که یکی از گناهان کبیره است وارد می سازد.